مد چیست و چه نیست؟ تاریخچه‌ی کوتاه پوشاک مردانه

واژه‌ی «مد» را هر روز می‌شنویم، اما کمتر کسی می‌تواند بگوید دقیقاً یعنی چه. بعضی آن را با لباس گران یکی می‌دانند و بعضی با هر چیزی که این هفته در اینستاگرام دیده می‌شود. برای اینکه بفهمیم مد چیست، بهتر است ببینیم از کجا آمده است؛ به‌خصوص در پوشاک مردانه، که داستانش با آنچه بیشتر ما تصور می‌کنیم فرق دارد.

مد، استایل، ترند: سه واژه که با هم اشتباه می‌شوند

• مد سلیقه‌ی رایج یک دوره است: آنچه بیشتر مردم یک جامعه در یک زمان مشخص می‌پوشند و مناسب می‌دانند. مد جمعی است و با زمان عوض می‌شود.
• ترند موجی کوتاه‌تر درون مد است؛ یک رنگ، یک برش یا یک قطعه که یک یا دو فصل همه‌جا دیده می‌شود و بعد کنار می‌رود.
• استایل شخصی است: شیوه‌ای که یک نفر لباس می‌پوشد و او را از بقیه جدا می‌کند. استایل خوب می‌تواند سال‌ها ثابت بماند، بی‌آنکه قدیمی به نظر برسد.

پس می‌شود کاملاً مطابق مد لباس پوشید و استایل نداشت، و می‌شود استایل داشت بی‌آنکه دنبال هر ترند دوید.

پیش از قرن نوزدهم: مردانی با ابریشم و تور

شاید عجیب باشد، اما تا حدود دویست و پنجاه سال پیش، لباس مردان اشراف اروپا از لباس زنان کم‌زرق‌وبرق‌تر نبود: ابریشم رنگی، گلدوزی، تور، کلاه‌گیس و کفش پاشنه‌دار. لباس در آن دوره پیش از هر چیز نشانه‌ی طبقه و ثروت بود، و هر چه پرکارتر، بهتر.

چرخش بزرگ: وقتی لباس مردانه ساده شد

از اواخر قرن هجدهم و آغاز قرن نوزدهم، لباس مردانه در اروپا مسیر تازه‌ای گرفت: رنگ‌ها تیره و ساده شد، تزئینات کنار رفت و «برش خوب» جای «تزئین زیاد» را گرفت. تاریخ‌نگاران مد بعدها این تغییر را «کناره‌گیری بزرگ مردانه» نامیدند؛ یعنی کنار گذاشتن تجمل ظاهری به سود ظاهری جدی و کاری.

نامی که بیش از همه با این تغییر گره خورده، بو برامل، مرد خوش‌پوش لندنی آغاز قرن نوزدهم است. او به‌جای لباس پرنقش‌ونگار، کت تیره‌ی خوش‌دوخت، پیراهن سفید تمیز و شلوار بلند می‌پوشید و نشان داد آراستگی یعنی تناسب و تمیزی، نه زرق‌وبرق. همین نگاه، پایه‌ی چیزی شد که بعدها کت‌وشلوار نام گرفت.

کت‌وشلوار و لباس آماده

در نیمه‌ی دوم قرن نوزدهم، کت‌وشلوار به شکلی که امروز می‌شناسیم جا افتاد: کت، شلوار و گاهی جلیقه از یک پارچه. هم‌زمان، انقلاب صنعتی و چرخ خیاطی تولید انبوه را ممکن کرد. تا پیش از آن، لباس را یا خیاط می‌دوخت یا در خانه دوخته می‌شد؛ حالا می‌شد لباس «آماده» را در سایزهای مشخص از مغازه خرید. سیستم سایزبندی که امروز با آن سروکار داریم، فرزند همین دوره است.

قرن بیستم: لباس کار و زیرپوش به خیابان می‌آیند

جالب‌ترین اتفاق قرن بیستم این بود که بسیاری از قطعه‌های پرطرفدار امروز، اصلاً برای «شیک بودن» ساخته نشده بودند:

• شلوار جین در دهه‌ی ۱۸۷۰ در آمریکا به‌عنوان شلوار کار محکم برای کارگران و معدنچیان ساخته شد. دهه‌ها بعد، در میانه‌ی قرن بیستم، جوانان آن را به نماد راحتی و سرکشی تبدیل کردند.
• تی‌شرت در آغاز زیرپوش بود و سربازان و ملوانان آن را زیر لباس می‌پوشیدند. در دهه‌ی ۱۹۵۰ بازیگران سینما آن را بدون لباس رو پوشیدند و تی‌شرت به لباس بیرون تبدیل شد.
• هودی و لباس ورزشی از دهه‌ی ۱۹۳۰ برای ورزشکاران و کارگران سردخانه‌ها ساخته شد و چند دهه بعد، با موسیقی و فرهنگ خیابانی به پوشش روزمره‌ی شهرها راه یافت.

دهه‌ی ۱۹۶۰ رنگ و طرح را دوباره به لباس مردانه برگرداند، دهه‌های ۸۰ و ۹۰ استایل خیابانی را جدی کرد، و از دهه‌ی ۱۹۹۰ «مد سریع» از راه رسید: لباس ارزان، با مدل‌هایی که هر چند هفته عوض می‌شوند.

و در ایران

پوشاک مردان ایرانی هم مسیر خودش را داشته است. در دوره‌ی قاجار قبا، سرداری و کلاه‌های نمدی و پوستی رایج بود. با قانون «متحدالشکل شدن لباس» در سال ۱۳۰۷، کت‌وشلوار و کلاه به شیوه‌ی اروپایی پوشش رسمی مردان شهری شد، و در دهه‌های بعد، جین، تی‌شرت و لباس اسپرت همان راهی را رفتند که در بقیه‌ی جهان رفته بودند. امروز لباس مرد ایرانی ترکیبی است از همان قطعه‌های جهانی، با سلیقه و اقلیم خودمان.

پس مد چه نیست؟

• مد یعنی گران بودن نیست. تاریخ نشان می‌دهد پرطرفدارترین قطعه‌های مردانه، ارزان و کاربردی شروع کرده‌اند.
• مد یعنی برند نیست. لوگوی بزرگ، جای برش درست و سایز مناسب را نمی‌گیرد.
• مد یعنی دنبال کردن همه‌ی ترندها نیست. ترندها برای آمدن و رفتن ساخته شده‌اند؛ کمدی که فقط با ترند پر شود، هر سال باید از نو خریده شود.
• مد دشمن راحتی نیست. دویست سال گذشته‌ی لباس مردانه، در یک جمله، حرکت به سمت سادگی و راحتی بوده است.

این تاریخ به چه کار امروز ما می‌آید؟

یک درس ساده دارد: آنچه در لباس مردانه می‌ماند، سادگی، تناسب و کیفیت است. کت تیره‌ی خوش‌دوخت دویست سال است که کهنه نشده، جین صد و پنجاه سال است که می‌پوشیم و تی‌شرت سفید هفتاد سال است که از مد نیفتاده. اگر بخواهید کمدی داشته باشید که هر سال از نو ساخته نشود، از همین قطعه‌های ماندگار شروع کنید و ترندها را فقط به‌عنوان چاشنی اضافه کنید.